Masallar hepimizin hayatında en az bir kez dinlediği,kendini sihirli bir dünya içinde bulduğu önemli anlatılardır.Bu anlatıların nesilden nesile aktarıldığı söylenir.Bu varsayıma göre köylerde,şehirlerde,kasabalarda anlatılan hikayelerin çocuk gelişiminde önemli bir yeri vardır.Yaşanılan coğrafya ne olursa olsun her çocuk yetişkinlerin hikayeleriyle büyümüştür.Fakat günümüze kadar gelen bu hikayelerin hepsinin iyi mesajlar taşıdığını söyleyemiyoruz.Milattan önce 6. yüzyılda yaşadığı iddia edilen Ezop (Aesop) masalları daha masum görünse de Grimm Kardeşlerin 1807-1810 yılları arasında derlediği masallar insanlığın neredeyse tüm bilinen ve görülen toplumsal normlarını oluşturdular.Üstelik bu normlar,sadece pozitif olmadı.
Türk folklorcu Şükrü Elçin‘in tanımına göre masal,bilinmeyen bir yerde bilinmeyen şahıslarla ve varlıklara ait hadiselerin macerası,,hikayesidir.Fakat Alman kökenli Grimm Kardeşler’e baktığımızda “bilinmeyen” tüm ögeler,neredeyse çok tanıdık.Öyle ki derlemelerinde kalıplaşmış fazlasıyla imge ve şahıs var.
Bu kardeşlerin masallarını hatırlatmak istersek,Kırmızı Başlıklı Kız,Hansel ve Gretel,Pamuk Prenses,Külkedisi ve Parmak Çocuk masallarını örnek verebiliriz.Grimm Kardeşler 1807 ve 1810 yılları arasında derlediği bu masallara “Çocuk ve Ev Masalları” ismini vermişti.Anlayabileceğimiz üzere sözlü anlatı gelenekleri şu ankinden çok daha popülerdi.Belki de yapılabilecek tek eğlenceli şey buydu ve sadece çocuklar değil yetişkinler de hikaye dinlerdi.Özellikle herhangi bir iş üstünde uğraşırken bir hikaye anlatmak popüler haldeydi.Fakat içeriği ne kadar “çocuklar” için görülse de birçok masal çocuklar için değildi,tıpkı Mark Harrison‘ın dediği gibi.Çünkü Freud’un”Topografik Model” adını verdiği sistem zihinin üç tabakadan oluştuğunu bunlardan birisinin “id” yani “alt bilinç” olduğunu söyler.Bu alt bilinç insan zihninde gündelik yaşantıyı yöneten,ahlak ve mantık ilkelerinden uzak “ilkel” bir oluştur.En iyi tanımıyla alt benlikte “haz ilkesi” hakimdir.Zihnimizin bu bölümü birçok şeyi alır ve depolar,,tıpkı masallardaki mesajlar gibi.Grimm Kardeşler’in masallarında da “irade” ve “itaat” oldukça önemli konulardır.Bize açıkca “itaat et” demeseler bile anlatılan hikayeler ve kullanılan motifler bize maalesef bunları söylemektedir.Bu masallar 1800’lü yıllardan itibaren çocukların bilinçaltlarına yerleşir ve normlar bize,2025 yılına kadar ulaşır.Birçoğumuz hangi masallarla büyüdüyse 1800’lü yıllardaki bir çocuk da aynı masallarla büyümüştü.Ve tabii ki,hepimizi belirli normlar büyüttü.
Grimm Masalları,insani değerleri fazlasıyla ele aldılar.Bu insani değerleri ele alırken bizden birçok değer götürdüklerini,daha doğrusu güzel değerler oluşmasını engellediklerini anlıyoruz.Örneğin,bağımsız ve topluma itaat etmeyen kadınlar “cadı” olarak tasvir edilir ve onlardan uzak durulması gerektiği anlatılırdı,,”annelik” yüceltilebildiği kadar yüceltilirken “üvey annelik” çok kötü tasvir edilirdi.Büyük kız kardeşler kibirli görünürken küçük kız kardeşler fazlasıyla saftı.Kırmızı başlıklı kız itaat etmediği için kurtla karşılaşıyor,külkedisini yaşadığı çukurdan sadece bir prens ile evlenmek kurtarıyor,Hansel ve Gretel üvey annelerinden kaçarken bir cadıyla karşılaşıyor çünkü “anne” bu masallarda çok önemli ve annenin olmadığı her yer bir tehlike.Belki bazılarımıza bu düşünce romantik gelse de kendimizi annesi vefat etmiş bir çocuğun yerine koyarsak ve bu masalları dinlersek muhtemelen bilinçaltımıza işlenen “tehlike” bizi hasta bile edebilir.Aslında “masum” ve “sevimli” gördüğümüz birçok masal basit gelse de bilinçaltımız için hiç de yararlı değildi.
Birçoğumuzun “toplumun gerçekleri” olarak savunduğu şeyler,maalesef 1800’lerdeki “sözde çocuk” hikayelerinin bir bilinçaltı yansımasıydı.
Ezop (Aesop) masalları ise,Grimm Kardeşlerden çok daha yararlı masallar sayılabilirdi.Ezop,bilge bir köleydi ve masallarında son derece “tarafsız” imgeler kullanmıştı.Örneğin bir üvey anne tasvirindense,kaplumbağaları,tavşanları tercih etmişti.Böylece bilinçaltımıza herhangi bir “tehlike” gitmemiş,aksine tarafsız masallar dinlemiştik.Bu masallar adeta “iyi” bir yaşamın öncüsü olmayı hedefliyordu.Sanki “iyi” yaşamak için bir kılavuz gibilerdi.Verdikleri mesajlar bize tehlike veyahut kalıplar vermek yerine olumlamalar sundular.
Ezop Masalları (Ağustos Böceği ile Karınca,Kaplumbağa ile Tavşan,Çoban ve Keçiler,Aslan Payı…) bize “itaat et” demek yerine “adil ol,çalışkan ol,sorumluluk sahibi ol,kibirlenme” demek istedi.Grimm Kardeşlerin masallarına dikkatli baktığımızda genelde bir “ceza” unsuru görünür.Eğer bu masallarda evden uzaklaşırsanız sizi kurtlar ve cadılar kapar,ya da uyanmak için bir prensin öpücüğüne muhtaç kalırsınız.Fakat Ezop masallarında “iyi” olmanız yeterlidir.Aynı zamanda Ezop Masallarında insanların değil,hayvanların yoğunlukta olması da oldukça yararlıdır.Çünkü Grimm Masalları toplumsal cinsiyet rollerini de fazlasıyla oluşturmuşlardır.Tıpkı “evli,anne,domestik” olmayan her kadının “kötü,cadı,üvey anne” olması gibi “prens” olmayan her erkek de son derece aşağı seviyedeydi.Nedense,bir erkek bu masallarda varlıklı bir prens değilse tüm gün çalışan bir cüce olmak zorundaydı.Prensler hiçbir iş yapmaz,balolar ve şatolarla anlatılırken diğer erkek karakterler her zaman zor bir meslekte seçilir ve belki de çocukların “çalışmak” ile ilgili düşüncelerini zedelerdi.
Anlatmak istediğimiz şu ki,çocuklar için “masum” sandığımız birçok aktivitenin derinlerine inmiyoruz.Evet,masal anlatmak bir çocuğun gelişimi için oldukça iyidir fakat hangi masalların iyi olduğunu yıllarca birçok ebeveyn sorgulayamadı.Şimdi ise biraz sorguladığımızda toplumsal kalıpların bizlere ne kadar zarar verdiğini görüyoruz.Bu süreç böyle devamı ettiği takdirde yanlış kalıplardan kurtulmak maalesef hayal olacaktır.
Çocuklar için payımıza düşen ne ise yapabileceğimiz bir dünya yaratmalıyız,”masal,hikaye” diye küçümsememeli,onları parlak zihinlerle yetiştirmeliyiz.
Anlayabileceğimiz üzere ancak her çocuk,”çocuk” gibi büyüdüğünde sağlıklı bir yetişkin olabilecektir.
Sağlıklı zihinlere sahip yetişkinler,sağlıklı toplumları oluşturacaktır..
Ve 23 Nisan Ulusal Egemenlik Çocuk Bayramımız doyasıya kutlu olacaktır.
Nisan Nur Özkahraman
Numara Doksan Dergisi / Nisan 2025
