“ Sabra ve Şatilla Katliamı 44 yıl önce yani 16 Eylül 1982 tarihinde 3000 den fazla kişi vahşice katledilmişti. “
16 Eylül 1982 tarihinde Lübnan’ın başkenti Beyrut’ta bulunan Sabra ve Şatilla Filistinli mülteci kamplarında başlayan ve 18 Eylül’e kadar devam eden katliam, Ortadoğu siyasal tarihinin en ağır kitlesel şiddet olaylarından biri olarak değerlendirilmektedir. Olay, yalnızca Filistinli sivillerin maruz kaldığı kitlesel öldürme eylemi bakımından değil, aynı zamanda savaş dönemlerinde sivillerin korunması, askerî işgal koşullarında devletlerin sorumluluğu, silahlı gruplarla kurulan ilişkiler, komuta sorumluluğu, uluslararası hukuk ve uluslararası toplumun müdahale kapasitesi açısından da önemli bir inceleme alanı oluşturmaktadır. Katliamda kaç kişinin hayatını kaybettiği konusunda kesin bir sayı bulunmamaktadır. Farklı kaynaklarda yüzlerce kişiden birkaç bine kadar değişen tahminler yer almaktadır. İsrail tarafından oluşturulan Kahan Komisyonu ve dönemin askerî kaynakları daha düşük rakamlar verirken, Filistinli kaynaklar ve bazı uluslararası kuruluşlar daha yüksek tahminlerde bulunmuştur. Bu nedenle bilimsel açıdan belirli bir ölüm sayısını kesin gerçek olarak sunmak yerine, kaynaklar arasındaki farklılıkların belirtilmesi daha doğru olacaktır. Bununla birlikte ölü sayısına ilişkin tartışmalar, olayın temel niteliğini değiştirmemektedir. Sabra ve Şatilla’da çok sayıda sivilin sistematik ve ağır bir şiddete maruz kaldığı tarihsel belgelerle ortaya konulmuştur.
Katliamın gerçekleştiği siyasal ortam, Lübnan İç Savaşı’nın oluşturduğu parçalanmış devlet yapısı ve 1982 yılında İsrail’in Lübnan’a yönelik geniş çaplı askerî müdahalesi tarafından şekillendirilmiştir. Lübnan, 1970’li yıllardan itibaren farklı dinî, mezhepsel, siyasal ve silahlı grupların mücadele ettiği son derece karmaşık bir çatışma alanına dönüşmüştü. Filistin Kurtuluş Örgütü’nün Lübnan’daki varlığı ise İsrail ile Filistinli silahlı örgütler arasındaki çatışmanın Lübnan topraklarına taşınmasına neden olmuştu. İsrail yönetimi, 1982 yılında gerçekleştirdiği askerî harekâtı özellikle ülkenin kuzey sınırına yönelik saldırıları sona erdirme ve Filistin Kurtuluş Örgütü’nün Lübnan’daki askerî kapasitesini ortadan kaldırma amacıyla gerekçelendirmiştir. Ancak askerî harekâtın kapsamının genişlemesi ve Beyrut’un kuşatma altına alınması, sivillerin maruz kaldığı zararların artmasına ve İsrail’in uluslararası alanda yoğun biçimde eleştirilmesine neden olmuştur.
Bu bağlamda Sabra ve Şatilla katliamının incelenmesinde yalnızca olayın doğrudan faillerine odaklanmak yeterli değildir. Asıl önemli siyasal ve hukuki meselelerden biri, katliamın gerçekleştiği sırada bölgeyi askerî olarak kontrol eden İsrail’in sorumluluğudur. Katliamı doğrudan gerçekleştirenlerin Lübnanlı Falanjist milisler olduğu konusunda tarihsel kaynaklarda genel bir kabul bulunmaktadır. Bununla birlikte kampların bulunduğu Batı Beyrut bölgesi, o dönemde İsrail ordusunun askerî kontrolü altındaydı. Dolayısıyla İsrail’in sorumluluğu, doğrudan öldürme eylemlerini gerçekleştirmekten ziyade bölgede sahip olduğu askerî güç, bilgi düzeyi, siyasal kararlar ve sivilleri koruma yükümlülüğü üzerinden tartışılmaktadır. Bu ayrımın korunması akademik açıdan önemlidir; çünkü doğrudan fail ile bir bölgeyi kontrol eden ve gerçekleşebilecek şiddeti önleme kapasitesine sahip aktörün sorumluluğu aynı hukuki kategoriye indirgenmemelidir.
Sabra ve Şatilla olayının en önemli unsurlarından biri, İsrail ile Falanjist milisler arasındaki ilişkidir. Lübnan’daki Falanjist güçler, İsrail tarafından Filistin Kurtuluş Örgütü’ne ve Lübnan’daki diğer silahlı yapılara karşı önemli bir yerel ortak olarak görülmüştür. Ancak yerel bir silahlı grubun askerî veya siyasal amaçlar doğrultusunda desteklenmesi, o grubun gerçekleştirebileceği insan hakları ihlallerine ilişkin sorumluluk sorununu da beraberinde getirmektedir. Devletlerin kendi askerî güçlerinin yanında başka silahlı aktörlerden yararlanması, kısa vadede askerî hedeflerin gerçekleştirilmesini kolaylaştırabilir; fakat bu aktörlerin sivillere karşı gerçekleştirdiği ağır ihlaller karşısında destekleyen devletin siyasal ve hukuki sorumluluğu gündeme gelebilir. Sabra ve Şatilla, bu açıdan devletler ile devlet dışı silahlı gruplar arasındaki ilişkilerin ne kadar ciddi sonuçlar doğurabileceğini gösteren tarihsel bir örnektir.
İsrail’in sorumluluğunun değerlendirilmesinde Kahan Komisyonu’nun 1983 yılında yayımladığı rapor özel bir öneme sahiptir. İsrail hükümeti tarafından kurulan komisyon, katliamın gerçekleşmesindeki sorumluluğu araştırmış ve dönemin Savunma Bakanı Ariel Sharon’ın olayların meydana gelmesindeki sorumluluğunu özellikle gündeme getirmiştir. Komisyon, Sharon’ın Falanjist güçlerin kamplara girmesinin yaratabileceği tehlikeyi yeterince dikkate almadığı sonucuna ulaşmış ve onun kişisel sorumluluğundan söz etmiştir. Bunun sonucunda Sharon savunma bakanlığı görevinden ayrılmak zorunda kalmıştır. Bu gelişme, Sabra ve Şatilla’nın yalnızca uluslararası toplum tarafından İsrail’e yöneltilen eleştirilerden ibaret olmadığını, İsrail’in kendi soruşturma mekanizması içerisinde de devlet görevlilerinin sorumluluğunun tartışıldığını göstermektedir.
Kahan Komisyonu’nun ortaya koyduğu sonuçlar, devlet sorumluluğu açısından daha geniş bir tartışmanın önünü açmıştır. Bir devletin sorumluluğu yalnızca kendi askerlerinin doğrudan gerçekleştirdiği eylemlerle sınırlı mıdır, yoksa devletin askerî kontrolü altındaki bölgelerde meydana gelebilecek ağır ihlalleri önleme yükümlülüğü de bulunmakta mıdır? Sabra ve Şatilla vakası bu sorunun somut bir örneğidir. İsrail askerlerinin katliamın doğrudan faili olmaması, İsrail’in bölgedeki askerî kontrolünün ve karar alma mekanizmalarının incelenmesini gereksiz hâle getirmemektedir. Tam tersine, bölgedeki askerî üstünlük ve bilgi kapasitesi arttıkça sivillerin korunmasına ilişkin yükümlülüklerin de önem kazandığı ileri sürülebilir.
Bu noktada savaş hukuku açısından temel mesele, silahlı çatışma ortamlarında sivillerin korunması ilkesidir. Savaşın tarafı olan devletler veya silahlı gruplar, askerî hedeflerle sivil nüfus arasında ayrım yapmakla yükümlüdür. Mülteci kamplarında yaşayan insanların doğrudan hedef hâline gelmesi, kadınların, çocukların ve silahsız sivillerin öldürülmesi, savaşın tarafları açısından ağır bir hukuk ve insan hakları sorununu ortaya çıkarır. Sabra ve Şatilla örneğinde sivillerin korunması konusundaki başarısızlık, savaş dönemlerinde askerî hedeflerle sivil nüfus arasındaki ayrımın ne kadar kritik olduğunu göstermiştir.
Bununla birlikte olayın yalnızca hukuk açısından değerlendirilmesi de yeterli değildir. Siyaset bilimi açısından Sabra ve Şatilla, devlet gücü ile devlet dışı silahlı aktörler arasındaki ilişkinin nasıl yönetildiği sorusunu gündeme getirmektedir. İsrail’in Falanjist milislerle kurduğu yakın ilişki, Lübnan’daki güç mücadelesinin yalnızca iki taraflı bir çatışma olmadığını göstermektedir. Bölgedeki devletler, silahlı örgütler, milisler ve uluslararası aktörler birbirleriyle doğrudan veya dolaylı ilişkiler kurmuş ve böylece Lübnan çatışması bölgesel bir güç mücadelesine dönüşmüştür. Bu durum, Ortadoğu’daki güvenlik sorunlarının neden yalnızca devletler arası ilişkiler üzerinden açıklanamayacağını göstermesi bakımından önemlidir.
Sabra ve Şatilla aynı zamanda İsrail’in güvenlik politikalarının eleştirel biçimde değerlendirilmesini zorunlu kılan bir olaydır. İsrail yönetimi Lübnan müdahalesini kendi ulusal güvenliğine yönelik tehditleri ortadan kaldırma gerekçesiyle açıklamıştır. Devletlerin vatandaşlarını silahlı saldırılardan koruma yükümlülüğü bulunmaktadır; ancak güvenlik gerekçesi, askerî operasyonların siviller üzerinde doğurduğu sonuçların değerlendirme dışı bırakılması anlamına gelmemektedir. Güvenlik ile insan hakları arasında kurulacak dengenin tamamen askerî ihtiyaçlar lehine bozulması, sivillerin korunmasına ilişkin temel ilkeleri zayıflatabilir. 1982 Lübnan Savaşı’nın ve Sabra ve Şatilla katliamının ortaya çıkardığı temel sorunlardan biri de budur.
İsrail açısından en önemli eleştiri, doğrudan katliamı gerçekleştiren güçlerle kurulan ilişkinin ve bölgedeki askerî kontrolün ortaya çıkardığı sorumluluk meselesidir. İsrail’in kampların çevresinde askerî üstünlüğe sahip olduğu bir dönemde Falanjist güçlerin kamplara girmesi ve burada sivillere yönelik ağır şiddet gerçekleştirmesi, İsrail’in önleme yükümlülüğünü yerine getirip getirmediği sorusunu ortaya çıkarmıştır. Kahan Komisyonu’nun Sharon’a yönelik değerlendirmeleri bu açıdan önem taşımaktadır. Komisyon, İsrail’in üst düzey karar vericilerinin milislerin davranışlarının doğurabileceği sonuçları yeterince hesaba katmadığını ortaya koymuştur. Bu nedenle Sabra ve Şatilla, İsrail’in güvenlik politikalarının eleştirildiği tarihsel olaylardan biri olmanın ötesinde, İsrail’in kendi kurumlarının da devlet yönetimi içerisindeki karar alma süreçlerini sorgulamak zorunda kaldığı bir vakadır.
Katliamın uluslararası siyaset açısından bir diğer önemli boyutu Birleşmiş Milletler’in tepkisidir. Olayın ardından Birleşmiş Milletler organlarında yoğun tartışmalar yaşanmış ve sivillere yönelik katliam uluslararası düzeyde kınanmıştır. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi ve Genel Kurul düzeyindeki tartışmalar, uluslararası toplumun Filistinli sivillerin korunması konusundaki kaygılarını ortaya koymuştur. Ancak bu tepkinin sahadaki sonuçları sınırlı kalmıştır. Bu durum, uluslararası örgütlerin norm oluşturma ve ihlalleri kınama kapasitesi ile fiilî müdahale kapasitesi arasındaki farkı göstermektedir. Uluslararası sistemde güçlü devletlerin askerî ve siyasal etkisi, uluslararası hukuk kurallarının uygulanmasında zaman zaman önemli sorunlar ortaya çıkarabilmektedir.
Bu durum uluslararası ilişkiler disiplininde güç ile hukuk arasındaki ilişkiyi yeniden gündeme getirmektedir. Uluslararası sistemde devletlerin egemen eşitliği hukuken temel bir ilke olmakla birlikte devletlerin askerî, ekonomik ve diplomatik kapasiteleri eşit değildir. Büyük askerî kapasiteye sahip devletlerin gerçekleştirdiği eylemler karşısında uluslararası toplumun yaptırım üretme kapasitesi, daha zayıf aktörlere yönelik müdahale kapasitesiyle aynı düzeyde olmayabilir. Sabra ve Şatilla bu açıdan uluslararası hukukun uygulanabilirliği ile uluslararası güç dengeleri arasındaki gerilimin somut örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.
Katliamın Filistin meselesi açısından da özel bir anlamı bulunmaktadır. Sabra ve Şatilla’da yaşayan Filistinliler, daha önce yerlerinden edilmiş ve mülteci kamplarında yaşamaya zorlanmış bir topluluğun parçasıydı. Bu nedenle olay, yalnızca 1982 Lübnan Savaşı’nın bir sonucu olarak değil, Filistinlilerin uzun süreli zorunlu yerinden edilme ve mültecilik deneyiminin bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Mülteci kamplarının güvenlik açısından korunmasız hâle gelmesi, Filistinli sivillerin bölgesel çatışmalar içerisinde ne kadar kırılgan bir konuma sahip olduğunu göstermiştir. Sabra ve Şatilla’nın Filistin toplumsal hafızasında güçlü biçimde yer almasının temel nedenlerinden biri de budur.
Bunun yanında katliam, Lübnan’ın siyasal yapısındaki parçalanmışlığın da bir sonucudur. Devlet otoritesinin ülkenin tamamında etkin biçimde uygulanamadığı koşullarda farklı silahlı gruplar kendi güvenlik alanlarını oluşturabilmiş ve yabancı devletlerin müdahaleleri bu parçalanmışlığı daha da derinleştirmiştir. İsrail’in askerî müdahalesi, Suriye’nin Lübnan’daki varlığı, Filistin Kurtuluş Örgütü’nün silahlı kapasitesi ve Falanjist güçlerin faaliyetleri bir arada değerlendirildiğinde, Sabra ve Şatilla’nın tek bir aktörün kararından kaynaklanan basit bir olay olmadığı görülmektedir. Bununla birlikte karmaşık siyasal ortam, sivillere yönelik katliamın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Aksine çok aktörlü çatışma ortamlarında sivillerin korunmasına yönelik uluslararası mekanizmaların daha güçlü olması gerektiğini göstermektedir.
Sabra ve Şatilla’nın tarihsel önemi, devletlerin güvenlik politikalarının sınırları açısından da ortaya çıkmaktadır. Bir devlet kendi güvenliğini sağlamak amacıyla askerî güç kullanabilir; ancak bu güç kullanımının siviller üzerindeki etkisi uluslararası hukuk ve insan hakları çerçevesinde değerlendirilmek zorundadır. İsrail’in 1982 yılında Lübnan’a yönelik askerî harekâtı, bu nedenle yalnızca İsrail’in güvenlik perspektifi üzerinden açıklanamaz. Filistinli sivillerin, Lübnanlı sivillerin ve diğer yerel toplulukların maruz kaldığı sonuçlar da analizin merkezinde bulunmalıdır. Güvenlik kavramının yalnızca devletin güvenliği üzerinden ele alınması, bireylerin güvenliğini görünmez hâle getirebilir.
Bu noktada Sabra ve Şatilla, insan güvenliği yaklaşımının tarihsel açıdan neden önem kazandığını gösteren örneklerden biridir. Bir devletin sınırlarının korunması veya silahlı örgütlerin etkisizleştirilmesi devlet açısından güvenlik hedefleri olabilir; ancak aynı süreçte sivillerin yaşam hakkı, fiziksel bütünlüğü ve temel hakları korunmuyorsa güvenliğin yalnızca devlet merkezli tanımlanması yetersiz kalmaktadır. Sabra ve Şatilla’da yaşananlar, güvenlik politikalarının insan hayatı üzerindeki sonuçlarının siyasal değerlendirmelerin merkezinde bulunması gerektiğini ortaya koymaktadır.
Katliamın ardından İsrail içinde ortaya çıkan toplumsal ve siyasal tepkiler de dikkate değerdir. İsrail kamuoyunda kitlesel protestolar gerçekleşmiş ve hükümetin Lübnan politikasına yönelik ciddi eleştiriler ortaya çıkmıştır. Bu durum, İsrail toplumunun tamamını devlet politikalarıyla özdeşleştirmenin doğru olmadığını göstermektedir. İsrail devleti ile İsrail toplumu arasında siyasal tutum bakımından ayrım yapmak akademik açıdan gereklidir. Nitekim Kahan Komisyonu’nun kurulması ve hükümetin kendi içerisindeki sorumlulukların tartışılması, İsrail siyasal sisteminde olayın ciddi bir hesap verebilirlik meselesine dönüştüğünü göstermiştir.
Ancak iç soruşturma mekanizmalarının varlığı, uluslararası ve hukuki sorumluluk tartışmasını sona erdirmemiştir. Çünkü devletlerin kendi iç mekanizmaları tarafından yürütülen soruşturmaların kapsamı, bağımsızlığı ve sonuçlarının yeterliliği her zaman ayrıca değerlendirilmelidir. Sabra ve Şatilla konusunda doğrudan faillerin ve üst düzey sorumluların hesap verebilirliği meselesinin uzun süre tartışmalı kalması, uluslararası adalet mekanizmalarının sınırlarını da ortaya koymaktadır. İnsan hakları örgütleri, katliamın sorumlularının yeterince cezalandırılmadığı yönünde eleştirilerde bulunmuştur.
Sonuç olarak Sabra ve Şatilla Katliamı, 16 Eylül 1982 tarihinde başlayan ve 18 Eylül’e kadar devam eden, Filistinli mültecilerin yoğun olarak yaşadığı iki kampta çok sayıda sivilin öldürülmesiyle sonuçlanan ağır bir kitlesel şiddet olayıdır. Katliamın doğrudan failleri Falanjist milisler olmakla birlikte, olayın gerçekleştiği sırada Batı Beyrut’un İsrail askerî kontrolü altında bulunması, İsrail’in olayların önlenmesi konusundaki sorumluluğunu tarihsel ve hukuki açıdan tartışmanın merkezine yerleştirmiştir. İsrail tarafından kurulan Kahan Komisyonu’nun dönemin Savunma Bakanı Ariel Sharon’a yönelik kişisel sorumluluk tespiti, İsrail’in olay karşısındaki sorumluluğuna ilişkin tartışmanın yalnızca dışarıdan yöneltilen siyasal eleştirilerden ibaret olmadığını göstermektedir.
Sabra ve Şatilla’nın 44. yılında olayın hatırlanması, yalnızca geçmişte yaşanan bir katliamın anılması anlamına gelmemelidir. Bu tarih, savaş koşullarında sivillerin korunması, devletlerin askerî güç kullanırken taşıdığı sorumluluklar, silahlı gruplarla kurulan ilişkilerin sonuçları, işgal ve askerî kontrol altındaki bölgelerde devlet yükümlülükleri, uluslararası hukukun uygulanması ve uluslararası toplumun hesap verebilirlik mekanizmaları üzerine yeniden düşünmek açısından önemlidir. Katliamın doğrudan failleri ile İsrail’in siyasal ve askerî sorumluluğu arasındaki ayrım korunmakla birlikte, İsrail’in bölgede sahip olduğu askerî kontrol ve karar alma gücü nedeniyle önleme sorumluluğunun ciddi biçimde sorgulanması gerektiği tarihsel belgelerle ortaya konulmuştur. Sabra ve Şatilla bu nedenle yalnızca Filistin tarihinin değil, aynı zamanda uluslararası ilişkilerde güç, güvenlik, hukuk ve insan hakları arasındaki ilişkinin anlaşılması bakımından da önemli bir vaka olarak değerlendirilmektedir. 16 Eylül 1982’de başlayan katliam, üzerinden 44 yıl geçmiş olmasına rağmen sivillerin korunması ve devletlerin savaş dönemlerinde hesap verebilirliği konusunda uluslararası sistemin çözmek zorunda olduğu sorunların tarihsel bir göstergesi olmaya devam etmektedir.
